Khai thác cát trái phép gây sạt lở, nhà dân trôi sông – Có thể bị xử lý hình sự?

Bối cảnh và hậu quả nghiêm trọng

Hoạt động khai thác cát trái phép thường diễn ra vào ban đêm, âm thầm và trái phép các quy định. Hậu quả là nhiều trường hợp đã xảy ra sạt lở đê bờ sông, thậm chí nhà dân sụp xuống sông, khiến đời sống người dân bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Chẳng hạn, tại huyện Vĩnh Lộc (Thanh Hóa), UBND huyện phản ánh nhiều tàu hút cát gây sạt lở bờ sông, nhưng đến nay vẫn chưa được xử lý dứt điểm.

Vấn đề đặt ra: Hành vi này có thể bị xử lý hình sự không? Nếu có, theo tội danh nào?

Khung pháp lý về khai thác cát và trách nhiệm hình sự

a) Pháp luật hành chính – Nghị định 36/2020/NĐ‑CP

• Cá nhân khai thác cát trái phép dưới 10 m³: phạt 20–30 triệu đồng;
• Từ 50 m³ trở lên: phạt 150–200 triệu đồng.
• Nếu gây sạt lở bờ sông, ngập úng, còn phạt 70–100 triệu đồng, kèm đình chỉ hoạt động 1–3 tháng.

Như vậy, với khai thác nhỏ lẻ, xử phạt hành chính. Nhưng nếu gây hậu quả nghiêm trọng, có thể chuyển sang xử lý hình sự.

b) Truy cứu hình sự – Điều 227 BLHS

Theo Điều 227 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017), hành vi khai thác tài nguyên:

• Không có giấy phép, không đúng nội dung, gây hậu quả nghiêm trọng;
• Nhận lợi bất chính từ 100 triệu đồng trở lên; hoặc tài nguyên trị giá từ 500 triệu đến 1 tỷ đồng;

sẽ bị phạt tiền 300 triệu – 1,5 tỷ đồng hoặc phạt tù 6 tháng – 3 năm. Khung hình phạt gia tăng nếu:

• Có tổ chức, tái phạm, gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng (như sạt lở, nhà sụp), phạm tội với tính chất doanh nghiệp…
• Có thể bị phạt tù lên đến 7 năm.

Ví dụ điển hình: vụ ở Hà Giang (thị trấn Vinh Quang, huyện Hoàng Su Phì), ngày 15/5/2025, anh Lê Văn Toàn bị khởi tố tội “Vi phạm quy định về khai thác tài nguyên” theo khoản 2 Điều 227, với hành vi khai thác cát trái phép để bán và hưởng lợi.

c) Hủy hoại tài sản – Điều 178 BLHS

Nếu khai thác cát làm nhà dân đổ sụp, cuốn trôi, tài sản bị xâm hại (chiếm ngưỡng nghiêm trọng), có thể truy cứu thêm tội “Hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản” theo Điều 178 BLHS. Mức hình phạt có thể từ 5–10 năm, đến 20 năm tù tùy hậu quả.

Vụ điển hình: “Cát lậu” ở An Giang

Một vụ nổi bật liên quan khai thác cát trái phép là đường dây “cát lậu” ở An Giang, do Công ty Trung Hậu 68 thực hiện:

• Hơn 3,7 triệu m³ cát được khai thác vượt trữ lượng, thu lợi bất chính ~294 tỷ đồng.
• Lê Quang Bình (Tổng Giám đốc công ty) bị khởi tố tội “Vi phạm quy định về khai thác tài nguyên” theo Điều 227; đồng thời vi phạm pháp luật nghiêm trọng, có tổ chức.
• Nhiều lãnh đạo tỉnh An Giang bị xử lý: cựu Phó Chủ tịch UBND Trần Anh Thư, Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường Nguyễn Việt Trí bị truy tố tội “Nhận hối lộ”.
• Tòa án TP. HCM đã đưa vụ án ra xét xử sơ thẩm ngày 24/3/2025.

Đây là ví dụ điển hình cho thấy khai thác cát trái phép vượt trội quy định, gây hậu quả to lớn để có thể bị xử lý hình sự, có dấu hiệu tội có tổ chức.

Mức hình phạt, nghĩa vụ bồi thường

Người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính nếu chỉ khai thác nhỏ (dưới khung hình sự).

Nếu gây hậu quả nghiêm trọng hoặc lợi bất chính lớn: truy cứu hình sự theo Điều 227, bị phạt tiền 300 triệu–1,5 tỷ đồng hoặc phạt tù 6 tháng–3 năm (mức tăng nặng có thể đến 7 năm).

Nếu gây thiệt hại tài sản – thêm tội theo Điều 178.

Pháp nhân thương mại: phạt tiền đến 1,5 tỷ đồng, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn.

Người vi phạm còn phải:

• Bồi thường theo Điều 584 BLDS;
• Khắc phục, phục hồi môi trường theo Luật Bảo vệ môi trường 2020;
• Đền bù thiệt hại về nhà cửa, đất đai.

Kết luận

Khai thác cát trái phép gây sạt lở, làm nhà dân đổ sụp — không chỉ là hành vi vi phạm hành chính, mà còn có thể là tội phạm hình sự, bị truy cứu theo Điều 227 (và Điều 178 nếu liên quan tài sản). Người dân cần tố giác sớm, phối hợp với cơ quan chức năng để ngăn chặn và xử lý nghiêm. Doanh nghiệp, cá nhân phải tuân thủ giấy phép khai thác, phải có trách nhiệm bảo vệ môi trường, cam kết không làm sạt lở.

Xem thêm 

Bóng tối của lòng tin: Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản và những hệ lụy đau lòng

Mở Công ty tư vấn du học rồi lừa đảo hàng chục người

Công Ty Bất Động Sản Lừa Đảo: Dấu Hiệu và Cách Phòng Tránh(Mở trong cửa số mới)