Sử dụng AI, Deepfake để tạo tin giả: Có thể bị xử lý hình sự như thế nào?

Trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển với tốc độ chóng mặt, việc ứng dụng AI vào đời sống đang mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Tuy nhiên, song hành với những tiện ích, AI cũng đang bị lợi dụng để phục vụ các mục đích xấu, đặc biệt là trong việc tạo ra các sản phẩm deepfake – những video, âm thanh, hình ảnh giả mạo có khả năng đánh lừa người xem một cách tinh vi.

Từ việc tạo ra các đoạn video giả mạo lãnh đạo phát biểu, giả giọng nói để lừa đảo, cho đến việc làm giả chứng cứ hình ảnh, video để sử dụng trong tranh chấp, tố tụng – tất cả đều có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Trước thực trạng này, yêu cầu đặt ra là hệ thống pháp luật, đặc biệt là pháp luật hình sự, cần phải có cơ chế xử lý hiệu quả, mang tính răn đe, và phù hợp với tốc độ phát triển của công nghệ.

Thực trạng sử dụng AI và Deepfake để tạo ra tin giả

Khái niệm và đặc điểm

Deepfake là một dạng công nghệ ứng dụng kỹ thuật học sâu (deep learning) – một nhánh của AI – để tạo ra hình ảnh, giọng nói hoặc video có độ chân thực cao, mô phỏng lại người thật đến mức khó phân biệt. Những sản phẩm deepfake có thể đánh lừa cả thị giác và thính giác của người tiếp nhận thông tin.

Điểm nguy hiểm là các công cụ tạo deepfake hiện nay trở nên phổ biến và dễ sử dụng hơn bao giờ hết. Chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh và vài phút thao tác trên ứng dụng, bất kỳ ai cũng có thể tạo ra hình ảnh, video hoặc giọng nói giả mạo để phục vụ mục đích cá nhân – kể cả khi mục đích đó là vi phạm pháp luật.

Một số ví dụ điển hình

Trên thực tế, đã xuất hiện không ít trường hợp sử dụng deepfake gây ảnh hưởng nghiêm trọng:

– Các video giả mạo lãnh đạo cấp cao phát biểu thông tin sai lệch về dịch bệnh, chiến sự, khiến dư luận hoang mang và gây bất ổn xã hội.

– Hành vi giả giọng người thân gọi điện thoại để nhờ chuyển tiền – hình thức lừa đảo công nghệ cao tinh vi, ngày càng phổ biến tại Việt Nam.

– Dựng video khiêu dâm gán mặt người nổi tiếng để bôi nhọ, xúc phạm danh dự hoặc dùng để tống tiền.

– Tạo bằng chứng giả (video, ảnh) nhằm chiếm đoạt quyền nuôi con, cáo buộc hành vi trái pháp luật trong tranh chấp dân sự hoặc hình sự.

Mức độ nguy hiểm

Deepfake đặt ra mối đe dọa đặc biệt nghiêm trọng đối với xã hội hiện đại:

– Gây nhiễu loạn thông tin, làm xói mòn niềm tin của người dân vào báo chí, cơ quan nhà nước và môi trường mạng.

– Xâm phạm quyền nhân thân, gây tổn thương danh dự, nhân phẩm và đời sống riêng tư của cá nhân.

– Là phương thức mới để thực hiện các tội phạm lừa đảo, vu khống, làm nhục người khác, thậm chí phục vụ mục đích khủng bố hoặc chống phá an ninh quốc gia.

Trách nhiệm hình sự và những bất cập pháp lý

Các điều luật hiện hành có thể áp dụng

Hiện nay, hành vi sử dụng AI và deepfake để tạo ra tin giả chưa được quy định cụ thể trong Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), tuy nhiên có thể xử lý gián tiếp thông qua một số tội danh sau:

– Điều 174 BLHS – Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Khi đối tượng dùng giọng nói giả người thân để dụ người bị hại chuyển tiền, đó là hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản. Với số tiền chiếm đoạt lớn và thủ đoạn tinh vi, có tổ chức, hành vi này có thể bị xử lý ở khoản 4 với mức hình phạt cao nhất là tù chung thân.

– Điều 156 BLHS – Tội vu khống: Việc tạo ra video hoặc hình ảnh gán ghép sai sự thật nhằm xúc phạm người khác, như dựng video khiêu dâm, hoàn toàn có thể bị truy cứu theo Điều 156 với mức hình phạt cao nhất là 7 năm tù.

– Điều 288 BLHS – Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin trên mạng: Điều luật này xử lý hành vi đưa thông tin sai sự thật lên mạng Internet, nhưng hiện chưa bao hàm rõ ràng hành vi “tạo ra” tin giả bằng AI – một lỗ hổng đáng quan ngại.

– Điều 289 và 290 BLHS – Các tội xâm phạm an toàn mạng máy tính: Nếu đối tượng xâm nhập trái phép vào tài khoản cá nhân, cơ sở dữ liệu để thu thập hình ảnh, âm thanh gốc phục vụ việc tạo deepfake, thì hành vi này có thể bị xử lý về tội xâm nhập trái phép hoặc chiếm đoạt thông tin.

Bất cập cần nhìn nhận rõ

Bộ luật Hình sự hiện hành chưa có quy định riêng biệt, cụ thể cho hành vi sử dụng công nghệ cao như AI, deepfake để tạo dựng thông tin giả mạo. Đây là khoảng trống pháp lý nghiêm trọng, bởi việc xử lý chỉ dựa vào hậu quả thực tế gây ra, mà chưa tính đến bản chất nguy hiểm đặc biệt của hành vi “tạo dựng thông tin giả” có thể gây hậu quả lan rộng và khó lường. Ngoài ra, việc xác định chủ thể thực hiện hành vi trong không gian mạng cũng gặp nhiều khó khăn do công nghệ ẩn danh, sử dụng server nước ngoài hoặc danh tính giả.

Kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Về lập pháp

Cần khẩn trương sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự, đặc biệt là Điều 288 theo hướng:

Bổ sung hành vi “sử dụng công nghệ cao (AI, deepfake) để tạo ra thông tin sai sự thật” là một hành vi độc lập hoặc là tình tiết định khung tăng nặng. Xác định rõ trách nhiệm hình sự cho từng vai trò: người tạo nội dung, người phát tán, người trục lợi từ nội dung sai sự thật. Sự phân định này sẽ giúp xử lý đúng người, đúng tội và nâng cao hiệu quả răn đe.

Về hướng dẫn áp dụng pháp luật

Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành hướng dẫn liên ngành về: Quy trình giám định kỹ thuật video/audio nghi là deepfake, từ đó làm căn cứ khởi tố, truy tố, xét xử; Tiêu chí nhận diện hành vi nguy hiểm cao, có tổ chức, xuyên biên giới… để xác định tình tiết tăng nặng.

Về cơ chế phòng ngừa và răn đe xã hội

Tăng cường hợp tác quốc tế để kiểm soát, ngăn chặn các công cụ tạo deepfake độc hại. Áp dụng biện pháp kỹ thuật yêu cầu nền tảng mạng xã hội đánh dấu “AI-generated content” để cảnh báo người dùng.

Nâng cao nhận thức cộng đồng về khả năng bị lừa dối qua công nghệ deepfake, nhất là nhóm người cao tuổi, trẻ em, người kém hiểu biết công nghệ.

Kết luận

Hành vi sử dụng AI và deepfake để tạo tin giả không còn là mối đe dọa tiềm ẩn mà đã và đang diễn ra với mức độ ngày càng tinh vi, nguy hiểm. Pháp luật hình sự Việt Nam cần bắt kịp thực tiễn, sửa đổi để không bị tụt hậu so với sự phát triển của công nghệ.

Trách nhiệm hình sự cần được mở rộng, rõ ràng, có tính răn đe cao, không chỉ với người phát tán mà đặc biệt với người chủ động tạo ra nội dung sai sự thật bằng công nghệ. Đây là bước đi cần thiết để bảo vệ trật tự xã hội, quyền nhân thân và sự an toàn của công dân trong thời đại số.

Xem thêm 

Bóng tối của lòng tin: Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản và những hệ lụy đau lòng

Mở Công ty tư vấn du học rồi lừa đảo hàng chục người

Công Ty Bất Động Sản Lừa Đảo: Dấu Hiệu và Cách Phòng Tránh(Mở trong cửa số mới)