Tòa án nhân dân khu vực – Khi hệ thống tư pháp được tái cơ cấu

Việc thành lập Tòa án nhân dân khu vực (TAKV) tại một số địa bàn trọng điểm như TP.HCM, Hà Nội, Đà Nẵng, Cần Thơ và Hải Phòng đang thu hút sự quan tâm đặc biệt trong giới chuyên môn và dư luận. Đây là bước cải cách có tính hệ thống trong tổ chức bộ máy Tòa án nhân dân.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: TAKV có thực sự là giải pháp hữu hiệu để giải quyết tình trạng quá tải án tại các đô thị lớn hay chỉ là một hình thức “đổi tên” tòa án địa phương mà không đi kèm cải cách thực chất?

Bối cảnh ra đời của mô hình TAKV

Trong nhiều năm qua, hệ thống Tòa án nhân dân cấp huyện tại các thành phố lớn rơi vào tình trạng quá tải nghiêm trọng. Tại TP.HCM, TAND TP và 22 TAND quận, huyện, TP Thủ Đức tiếp nhận hàng trăm nghìn vụ án mỗi năm, với áp lực xử lý khổng lồ. Theo thống kê từ TAND TP.HCM, chỉ riêng năm 2023, số lượng án thụ lý 67.685 vụ việc, giải quyết 58.181 vụ việc.

Trong khi đó, năng lực tổ chức bộ máy và nhân sự của các TAND cấp huyện vẫn còn nhiều bất cập: thiếu thẩm phán, cán bộ chuyên môn yếu, cơ sở vật chất không đồng đều. Việc phân bổ án chưa thực sự hợp lý khiến có nơi quá tải, nơi lại chưa khai thác hết nguồn lực. Trước tình hình này, TAND Tối cao đã triển khai thí điểm mô hình Tòa án nhân dân khu vực tại một số địa phương.

Tòa Án khu vực – Những thay đổi về mặt tổ chức

Về bản chất, TAKV là tòa án sơ thẩm cấp huyện, nhưng không còn giới hạn theo địa giới hành chính đơn vị cấp quận/huyện/TP trực thuộc tỉnh, mà theo địa bàn khu vực liên huyện. Đây là bước đột phá nhằm tổ chức lại tòa án theo vùng thụ lý án hợp lý, thay vì theo biên giới hành chính có tính chất lịch sử – chính trị.

Cơ cấu tổ chức TAKV bao gồm:

• Chánh án và các phó chánh án do TAND Tối cao bổ nhiệm;
• Các thẩm phán được phân công theo từng loại án, đi kèm bộ phận hành chính – tư pháp;
• Cơ chế luân chuyển thẩm phán, thư ký giữa các địa bàn, linh hoạt trong tiếp nhận và giải quyết vụ án;
• Cơ sở vật chất đồng bộ hơn, tránh lãng phí do đầu tư nhỏ lẻ.

Điểm sáng: Khắc phục quá tải và nâng cao chất lượng xét xử

Mô hình TAKV tại TP.HCM đang được giới chuyên môn đánh giá tích cực:

• Phân bổ án đồng đều: Với phạm vi thụ lý rộng hơn và cơ chế điều phối nội bộ, TAKV có thể điều chuyển thẩm phán để giải quyết án tồn, tránh tình trạng nơi quá tải, nơi lại dôi dư.
• Giảm chồng chéo thủ tục hành chính: Người dân chỉ cần đến một trụ sở tòa án trong khu vực thay vì nhiều trụ sở tách biệt. Việc nộp đơn kiện, tiếp nhận hồ sơ, thụ lý án được thực hiện tại bộ phận “Một cửa” chung, tiết kiệm thời gian và chi phí.
• Chuyên môn hóa theo lĩnh vực: TAKV có điều kiện phân nhóm thẩm phán chuyên trách theo từng loại vụ án, từ đó giúp nâng cao chất lượng tranh tụng, xét xử đúng người – đúng tội – đúng pháp luật.
• Giảm rủi ro “chạy án địa phương”: Việc phá vỡ ranh giới hành chính cấp huyện sẽ hạn chế nguy cơ xét xử thiên vị do mối quan hệ cá nhân – địa phương giữa đương sự và cán bộ tòa án.

Mặt trái: Những lo ngại chưa được hóa giải

a) Khoảng cách địa lý và tiếp cận công lý

Không thể phủ nhận, việc gom các quận/huyện lại thành một khu vực đồng nghĩa với gia tăng khoảng cách di chuyển cho người dân khi tham gia tố tụng.Gây bất tiện cho người già, người khuyết tật, người lao động nghèo.

Dù TAND Tối cao khẳng định sẽ có các điểm tiếp nhận hồ sơ vệ tinh, nhưng việc này mới chỉ là cam kết trên giấy, chưa có quy định pháp lý rõ ràng.

b) Chưa đi kèm cải cách thủ tục

Nếu chỉ hợp nhất về tổ chức, nhưng quy trình giải quyết vụ án vẫn giữ nguyên như cũ thậm chí còn phức tạp hơn do phạm vi thẩm quyền mở rộng thì TAKV sẽ trở thành một “siêu tòa cấp huyện” vừa quá tải, vừa quan liêu hơn. Việc kiện tụng sẽ không nhanh hơn mà còn chậm trễ hơn nếu không có cải tiến thủ tục tố tụng điện tử, số hóa hồ sơ và tăng cường ứng dụng công nghệ.

c) Khó khăn trong quản lý án và thống kê số liệu

Gộp nhiều địa bàn lại, việc thống kê, phân loại án, quản lý hồ sơ, theo dõi chỉ tiêu giải quyết án sẽ trở nên phức tạp hơn, đặc biệt khi chưa có hệ thống phần mềm đồng bộ trên toàn quốc.

Kết luận

Mô hình Tòa án nhân dân khu vực là một bước đi chiến lược, thể hiện nỗ lực của ngành Tòa án trong cải cách tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn – hiệu quả – chuyên nghiệp. Tuy nhiên, để TAKV thực sự là giải pháp giảm tải, không phải là “hợp nhất hình thức”, cần hội tụ đủ các yếu tố sau:

• Cải cách thủ tục tố tụng theo hướng đơn giản – công khai – trực tuyến;
• Phát triển hạ tầng công nghệ thông tin đồng bộ;
• Bổ sung quy định pháp lý cụ thể trong Luật Tổ chức TAND và Bộ luật Tố tụng;
• Có cơ chế phản hồi và giám sát độc lập từ người dân và giới luật sư.

TAKV không chỉ là sự “thay tên – đổi địa chỉ”, mà thực sự nâng cao chất lượng tư pháp, thì cải cách này mới có ý nghĩa. Nếu không, nó sẽ chỉ là một lớp sơn mới trên một bộ máy cũ kỹ, và nỗi lo quá tải án tại các thành phố lớn vẫn còn nguyên.

Xem thêm