Tự rào đất đang tranh chấp có thể bị truy tố? Cảnh báo nguy cơ hình sự hóa tranh chấp đất đai

I. Khi tranh chấp đất bỗng thành vụ án hình sự

Chỉ vì rào mảnh đất đang tranh chấp với hàng xóm, người dân có thể bị khởi tố hình sự tội “hủy hoại tài sản”. Trong thực tế, nhiều tranh chấp đất đai đáng lẽ được giải quyết theo thủ tục dân sự hoặc hành chính lại bị đẩy thành vụ án hình sự với các tội danh như: hủy hoại tài sản, lấn chiếm đất đai, gây rối trật tự công cộng… Việc hình sự hóa tranh chấp dân sự là một nguy cơ lớn gây oan sai, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền và lợi ích chính đáng của người dân.

II. Các tình huống tranh chấp đất đai dễ bị hình sự hóa

1. Tranh chấp ranh đất – bị khởi tố tội lấn chiếm đất đai

Một trong những dạng tranh chấp phổ biến nhất là tranh chấp về ranh giới quyền sử dụng đất giữa hai hộ gia đình. Thực tế, trong quá trình sử dụng đất lâu dài, do thiếu mốc giới cụ thể hoặc tài liệu pháp lý không đầy đủ, nhiều người dân cho rằng phần đất tranh chấp là thuộc quyền sử dụng hợp pháp của mình nên đã tự ý xây hàng rào, dựng tường hoặc san lấp để sử dụng.

Tuy nhiên, khi bên kia không đồng thuận và tố cáo ra công an, người thực hiện hành vi lại bị khởi tố về tội “lấn chiếm đất đai” theo Điều 228 BLHS. Việc này rất dễ dẫn đến việc hình sự hóa tranh chấp dân sự khi:

• Chưa có bản án hoặc quyết định có hiệu lực của Tòa án xác định quyền sử dụng đất;
• Chưa có kết luận rõ ràng của cơ quan có thẩm quyền về ranh giới đất hợp pháp;
• Người dân hành động không nhằm mục đích chiếm đoạt, mà chỉ là giữ đất theo nhận thức chủ quan.

2. Tháo dỡ tài sản trên đất đang tranh chấp – bị truy tố tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản

Khi có tranh chấp đất đai, một số người dân vì muốn khẳng định quyền sử dụng đất nên đã tự ý tháo dỡ các công trình hoặc tài sản do bên còn lại dựng lên như: chòi canh, cột cờ, mái che, hàng rào… Họ cho rằng phần đất đó là của mình, tài sản dựng trái phép nên có quyền tháo dỡ.

Tuy nhiên, hành vi này lại dễ bị bên kia tố cáo với tội danh “hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản” theo Điều 178 BLHS. Rủi ro lớn ở đây là:

• Tài sản bị phá có thể được định giá với giá trị đủ để xử lý hình sự;
• Cơ quan điều tra không làm rõ yếu tố lỗi, động cơ, hoàn cảnh tranh chấp mà chỉ căn cứ vào hậu quả vật chất;
• Trường hợp tranh chấp chưa được giải quyết triệt để theo dân sự, việc khởi tố là quá vội vàng.

3. Ngăn cản cưỡng chế – bị xử lý về tội gây rối trật tự công cộng hoặc chống người thi hành công vụ

Khi cơ quan chức năng tổ chức cưỡng chế giải phóng mặt bằng, thu hồi đất hoặc xử lý công trình xây dựng trái phép, người dân thường có thái độ phản đối mạnh mẽ, đặc biệt trong các trường hợp họ cho rằng việc cưỡng chế không đúng trình tự pháp luật hoặc chưa được bồi thường thỏa đáng.

Trong nhiều trường hợp, người dân dùng hành vi cản trở như la hét, quay video phát trực tiếp, ngăn cản máy móc hoặc thậm chí xô đẩy lực lượng chức năng. Những hành vi này dễ bị quy kết thành:

• Tội “gây rối trật tự công cộng” (Điều 318 BLHS);
• Tội “chống người thi hành công vụ” (Điều 330 BLHS).

Điều đáng lưu ý là, trong nhiều vụ việc, việc cưỡng chế vẫn còn tranh cãi về tính hợp pháp, việc áp dụng chế tài hình sự với người dân lại được thực hiện trước khi có phán quyết cuối cùng về quyền lợi liên quan đến đất. Điều này tiềm ẩn rủi ro oan sai và gây phản ứng trong dư luận.

III. Nguyên nhân của việc hình sự hóa tranh chấp đất

1. Thiếu ranh giới rõ ràng giữa tranh chấp dân sự và dấu hiệu tội phạm hình sự

Một trong những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tình trạng hình sự hóa là việc các cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt ở cấp cơ sở chưa phân biệt rõ đâu là hành vi vi phạm dân sự cần giải quyết bằng biện pháp hòa giải, khởi kiện dân sự hoặc hành chính, đâu là hành vi có đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Nhiều hành vi như tự ý rào đất, tháo dỡ tài sản, cản trở lực lượng chức năng… được nhìn nhận một cách phiến diện, thiếu đánh giá bối cảnh pháp lý (ví dụ như đất đang tranh chấp, chưa có bản án có hiệu lực, chưa rõ ai có quyền sử dụng). Hậu quả là người dân bị khởi tố dù chưa có căn cứ rõ ràng về quyền chiếm hữu hoặc sử dụng đất.

2. Cơ quan tố tụng có xu hướng xử lý hình sự để “giải quyết nhanh” hoặc đáp ứng phản ánh từ một phía

Trong bối cảnh các vụ tranh chấp đất đai kéo dài, nhiều địa phương có tâm lý muốn “xử lý dứt điểm” nên lựa chọn hướng hình sự hóa với mục đích răn đe, lập lại trật tự. Ngoài ra, khi có đơn thư tố giác, phản ánh gay gắt từ một bên trong tranh chấp (thường là bên có thế mạnh về quan hệ, địa vị…), cơ quan chức năng đôi khi chịu áp lực dư luận, dẫn đến vội vàng khởi tố để “xoa dịu” tình hình.

Điều này vô tình làm mất đi tính khách quan trong quá trình tố tụng, gây ra oan sai hoặc xâm phạm quyền lợi hợp pháp của bên bị xử lý.

3. Người dân thiếu hiểu biết pháp luật, tự ý hành động bảo vệ đất

Không ít trường hợp người dân vì nóng lòng bảo vệ đất nên đã tự ý thực hiện các hành vi như xây hàng rào, chặn lối đi, dựng cột mốc hoặc tháo dỡ tài sản của bên còn lại. Các hành động này xuất phát từ niềm tin chủ quan rằng mình là người có quyền, nhưng không được thực hiện đúng trình tự pháp luật (ví dụ: không chờ phân xử của Tòa án, không có quyết định cưỡng chế hợp pháp).

Chính vì thiếu kiến thức pháp lý và không sử dụng các cơ chế hòa giải, khởi kiện, khiếu nại đúng luật, những hành vi kể trên dễ bị xem là vi phạm pháp luật hình sự và bị xử lý hình sự.

Từ ba nguyên nhân này, có thể thấy việc hình sự hóa tranh chấp đất không chỉ do lỗi của người dân, mà còn phản ánh những bất cập trong nhận thức pháp lý và cách hành xử của cơ quan tiến hành tố tụng.

IV. Phân biệt ranh giới: Tranh chấp dân sự hay hành vi hình sự?

V. Kiến nghị hoàn thiện pháp lý và thực tiễn xử lý

1. Cơ quan tiến hành tố tụng cần thận trọng trong việc khởi tố hình sự các vụ việc tranh chấp đất đai

Các cơ quan điều tra, viện kiểm sát và cơ quan xét xử cần xem xét đầy đủ, toàn diện bối cảnh tranh chấp, đặc biệt là:

• Xác minh rõ quyền sử dụng đất của các bên dựa trên hồ sơ địa chính, giấy chứng nhận hoặc quyết định hành chính hợp pháp;
• Không nên khởi tố hình sự khi chưa có bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật xác lập rõ quyền sử dụng đất;
• Cần cân nhắc yếu tố lỗi, động cơ và mục đích khi xem xét hành vi có dấu hiệu hình sự phát sinh từ tranh chấp.

2. Cần có hướng dẫn thống nhất từ Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao

Việc tranh chấp đất đai có yếu tố hình sự hóa là vấn đề phổ biến, phức tạp và tiềm ẩn rủi ro oan sai. Do đó:

• TANDTC và VKSNDTC nên có hướng dẫn nghiệp vụ cụ thể về việc xác định chủ thể có quyền sử dụng đất hợp pháp để làm căn cứ xử lý hành vi có dấu hiệu hình sự;
• Xem xét ban hành án lệ đối với các tình huống điển hình để tạo sự thống nhất trong áp dụng pháp luật trên toàn quốc;
• Đưa ra hướng dẫn rõ về thẩm quyền ưu tiên xử lý: nên giải quyết tranh chấp dân sự trước, sau đó mới xem xét trách nhiệm hình sự nếu có.

3. Tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho người dân về trình tự giải quyết tranh chấp đất đai

Để giảm thiểu tình trạng người dân hành xử sai luật và bị khởi tố, cần:

• Đẩy mạnh công tác tuyên truyền pháp luật về đất đai, tố tụng dân sự, khiếu nại – tố cáo thông qua các phương tiện truyền thông, tổ chức đoàn thể, hội đồng pháp luật cấp xã, phường;
• Hướng dẫn người dân sử dụng đúng các trình tự pháp lý như: hòa giải ở cơ sở, khởi kiện tại Tòa án, yêu cầu đo đạc, xác minh, xác lập quyền sử dụng hợp pháp;
• Khuyến cáo người dân tránh các hành vi tự ý như: xây dựng, rào chắn, đổ đất, tháo dỡ tài sản khi chưa có phán quyết của cơ quan có thẩm quyền nhằm tránh rơi vào vòng tố tụng hình sự.

Việc hoàn thiện pháp lý và nâng cao nhận thức sẽ góp phần bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người dân, đồng thời hạn chế nguy cơ hình sự hóa các tranh chấp đất vốn nên được giải quyết bằng con đường dân sự hoặc hành chính.

VI. Luật pháp phải bảo vệ chính nghĩa, không trở thành cái bẫy

Tranh chấp đất đai là hiện tượng có tính lịch sử và xã hội sâu sắc, bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phức tạp về pháp lý, tâm lý và chính sách. Khi các bên chưa được xác định rõ quyền lợi và nghĩa vụ, ranh giới giữa hành vi dân sự và hành vi hình sự cần phải được đặt ra một cách cẩn trọng và công bằng.

Pháp luật sinh ra để bảo vệ công lý, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân, chứ không thể trở thành công cụ để hợp thức hóa sự áp đặt hay cưỡng chế thiếu căn cứ. Việc vội vàng hình sự hóa tranh chấp dân sự không chỉ có thể dẫn đến án oan, khiến người dân phải gánh chịu hậu quả không đáng có, mà còn tạo ra hệ lụy lớn hơn: làm suy giảm niềm tin vào pháp luật và hệ thống tư pháp.

Xem thêm 

Bóng tối của lòng tin: Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản và những hệ lụy đau lòng

Mở Công ty tư vấn du học rồi lừa đảo hàng chục người

Công Ty Bất Động Sản Lừa Đảo: Dấu Hiệu và Cách Phòng Tránh(Mở trong cửa số mới)